Chatbot’larla yazışanlar, kendilerine yapay zekâdan “sevgili” yaratanlar, sorunlarını ChatGPT’ye anlatanlar… Teknolojiye duygusal anlamı yükleyenler biziz. Her ne kadar karşımızdaki bir yazılım da olsa anlamak ve sevmek gibi insanî duyguları onlara atfediyoruz. Belki de Ex-Machina ve M3GAN gibi teknoloji ve yapay zekâyı ele alan gerilim filmlerini rahatsız edici yapan şey de tam olarak bu: Yapay zekânın insan interaksiyonlarını taklit etmek üzerine kurulmuş bir sistem olması.
İnsanla robotun arasındaki çizginin gittikçe bulanıklaştığı günümüzde, Japon robotik profesörü Masahiro Mori’nin 70’lerde ortaya attığı Tekinsiz Vadi (The Uncanny Valley) kavramı yepyeni bir anlam kazanıyor. Bu duygu insana benzeyen ancak tam olarak insan olmayan nesnelere karşı duyulan korku, anksiyete, huzursuzluk hissini tarif ediyor. Bir düşünceye göre insan ve insansılar aradaki farkı anlamaya dönük evrimsel bir süreçten ortaya çıkan bu duygu, günümüzde robotlar ve yapay zekâya karşı duyulan korku ve tedirginlik hissine tekabül ediyor. Mori, robotların belirli bir noktaya kadar insana benzediğinde sempati duygusunun uyandığını ancak insana çok benzer ama tam olarak insan olmayan bir seviyeye geldiğindeyse güçlü negatif duygular uyandırdığını açıklıyor.
“Tekinsiz Vadi” efekti, artık insana olan fiziksel benzerlik boyutunu geçerek insan davranışı veya zekâsına olan benzerliğe de uyarlanabilir hale gelmiş durumda. Bu demek oluyor ki etkileşime geçebileceğimiz yapay zekâlar artık yalnızca insana benzeyen yüzlerle değil, empati kurabilen, espri yapabilen, duygusal tepkiler verebilen zihinlerle karşımıza çıkıyor. Tam da bu noktada Tekinsiz Vadi, fiziksel benzerlikten zihinsel ve duygusal benzerliğe doğru kayıyor. Karşımızdaki varlık ne tamamen bir makine ne de gerçekten bir insan olduğunda onunla kurduğumuz ilişki rahatsız edici bir belirsizliğe sahip oluyor.
Peki bir makinenin bize yansıttığı duyguları gerçekten hissedebiliyor olması bu kadar da önemli mi? Ya da sadece bizi bu duygunun varlığına ikna etmesi yeterli mi? Bu sorular karşısında cevapsız oluşumuz Tekinsiz Vadi kavramının yapay zekâ bağlamında incelenmesini gerektiriyor.
